सुर्खेत । बिहानको घडीले पाँच बज्न नपाउँदै उठिसकेकी हुन्छिन्। सात बज्न नपाउँदै उनको दिन आधा बितिसकेको जस्तो हुन्छ। भान्सामा चियाको बाफ उठिरहेको हुन्छ, घरका सदस्यहरू आफ्नो–आफ्नो तयारीमा व्यस्त हुन्छन्। उनी भने घरको कामसँगै विद्यालय जाने हतारमा हुन्छिन्। आफू तयार हुनुअघि नै उनले परिवारका आवश्यक काम मिलाइसकेकी हुन्छिन्। हातमा झोला, काँधमा जिम्मेवारी र मनमा विद्यार्थीलाई केही नयाँ सिकाउने उत्साह बोकेर घरबाट निस्किन्छिन्।
उनी हुन्, वीरेन्द्रनगर–११ निवासी टिका कुमारी उपाध्याय। उनी सुर्खेत एजुकेसन डेभलपमेन्ट एकेडेमी ९सेडा० विद्यालयकी शिक्षिका हुन्।
सडकमा विद्यालय जाने विद्यार्थीहरूको चहलपहल बढ्दै जाँदा उनी पनि आफ्नो विद्यालयतर्फ लाग्छिन्। केही समयपछि उनी कक्षाकोठाको अगाडि उभिएकी हुन्छिन्। केही बेरअघिसम्म घरको जिम्मेवारीमा रहेकी उनी अब दर्जनौँ विद्यार्थीका लागि शिक्षिका बनेकी हुन्छिन्।
“गुड मर्निङ म्याम,” विद्यार्थीहरूको सामूहिक आवाजले कक्षाकोठा भरिन्छ। उनको अनुहारमा मुस्कान आउँछ। त्यही मुस्कानभित्र उनको थकान लुकेको हुन्छ।
बोर्डमा अक्षर लेख्दै गर्दा उनी केवल एउटा पाठ पढाइरहेकी हुँदिनन्। उनी आफ्ना विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको जिम्मेवारी पूरा गरिरहेकी हुन्छिन्। कसैले ध्यान दिएर सुन्छन्, कसैले बीचमा प्रश्न गर्छन्, कसैले बुझ्दैनन् र फेरि सोध्छन्। उनी सबैलाई मिलाएर अगाडि बढाउँछिन्।
बाल्यकाल
विद्यालयमा उनको परिचय ‘टिका म्याम’ हो। तर विद्यालयको गेटबाहिर निस्किएपछि उनी फेरि परिवारकी सदस्य, घरको जिम्मेवारी सम्हाल्ने महिला र आफ्नै सपनासँग संघर्ष गरिरहेकी व्यक्ति बन्छिन्। यही दुई भूमिकाबीच बितिरहेको छ उनको दैनिक जीवन।
बोर्डिङ स्कुलमा पढाउने महिलाको जीवन बाहिरबाट हेर्दा सामान्य जागिरे जीवनजस्तो देखिन्छ। तर उनको प्रत्येक दिनभित्र समयसँगको संघर्ष, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, विद्यार्थीप्रतिको माया र आफ्नै भविष्यप्रतिको आशा मिसिएको हुन्छ। उनले शिक्षण पेसा रोज्नुको पछाडि पनि आफ्नै कथा छ।
रुचिबाट रोजाइ बनेको शिक्षण पेसा
सानैदेखि अरूलाई केही सिकाउने र बालबालिकासँग घुलमिल हुने उनको रुचि थियो। पढ्दै जाँदा शिक्षण पेसाप्रति उनको आकर्षण बढ्दै गयो। आफूले सिकेको कुरा अरूलाई बुझाउन पाउँदा उनलाई सन्तुष्टि मिल्थ्यो। त्यही रुचिले उनलाई शिक्षण पेसातर्फ ल्यायो।
सुरुमा विद्यालयमा पढाउन जाँदा उनलाई डर लाग्थ्यो। विद्यार्थीको अगाडि उभिएर बोल्नु, सबैलाई एउटै तरिकाले बुझाउनु र कक्षालाई व्यवस्थित राख्नु सजिलो थिएन। नयाँ शिक्षिकाका रूपमा उनले पनि धेरै कुरा सिक्नुपर्‍यो।
पहिलो दिनका अनुभवहरू सम्झिँदा उनलाई अहिले पनि हाँसो लाग्छ। कुनै विद्यार्थीले प्रश्न सोध्दा तत्काल उत्तर दिन नसक्ने अवस्था पनि आयो। कहिलेकाहीँ आफूले राम्रोसँग तयारी नगरेको पाठ कक्षामा पढाउनुपर्दा अप्ठ्यारो भयो। तर त्यही अनुभवले उनलाई अझ तयारी गरेर कक्षामा जान सिकायो।
समयसँगै उनको आत्मविश्वास बढ्दै गयो। आज उनी कक्षाकोठामा विद्यार्थीको अगाडि निर्धक्क भएर उभिन सक्छिन्। कुन विद्यार्थीलाई कसरी बुझाउने भन्ने कुरा उनी अनुभवबाट पहिचान गर्न सक्छिन्।
हरेक विद्यार्थीका लागि फरक सिकाइ
उनका लागि प्रत्येक विद्यार्थी एउटै हुँदैनन्। कुनै विद्यार्थी पढाइमा निकै राम्रो हुन्छन्। कुनै विद्यार्थीलाई सामान्य कुरा बुझ्न पनि समय लाग्छ। कुनै विद्यार्थी चुपचाप बस्छन् भने कुनै विद्यार्थी कक्षामा निकै सक्रिय हुन्छन्।
शिक्षिकाको चुनौती यही हो—सबैलाई एउटै ठाउँबाट होइन, उनीहरूको क्षमताअनुसार अघि बढाउनु।
“एउटा विद्यार्थीले आफूले नबुझेको कुरा बुझेर खुसी भएको देख्दा आफूले पढाएको मेहनत सफल भएजस्तो लाग्छ,” उनी भन्छिन्।
सायद शिक्षण पेसाको सबैभन्दा ठूलो खुसी पनि यही हो। तलब महिनाको अन्त्यमा आउँछ। तर शिक्षिकाले आफ्नो कामको वास्तविक उपलब्धि विद्यार्थीको प्रगतिमा देख्छिन्।
कुनै समय कक्षामा बोल्न डराउने विद्यार्थी पछि आत्मविश्वासका साथ बोल्न थालेको देख्दा उनलाई खुसी लाग्छ। पढाइमा कमजोर विद्यार्थीले मेहनत गरेर राम्रो अंक ल्याउँदा उनको अनुहारमा छुट्टै चमक देखिन्छ। कहिलेकाहीँ पुराना विद्यार्थी बाटोमा भेटेर “म्याम, मलाई सम्झनुभयोरु” भनेर सोध्दा पनि उनको मेहनतको मूल्य महसुस हुन्छ। यस्ता साना क्षणहरूले उनलाई आफ्नो पेसाप्रति अझ जिम्मेवार बनाउँछन्।
कक्षाकोठाबाहिर पनि जिम्मेवारी
विद्यालयमा विद्यार्थीलाई पढाउने काम जति सुन्दर देखिन्छ, त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि छ। कक्षाको तयारी गर्नुपर्छ, गृहकार्य जाँच्नुपर्छ, परीक्षाको तयारी गराउनुपर्छ। विद्यालयका विभिन्न कार्यक्रम तथा अतिरिक्त गतिविधिमा सहभागी हुनुपर्छ। अभिभावकसँग विद्यार्थीको पढाइबारे कुराकानी गर्नुपर्छ। कक्षा सकियो भन्दैमा शिक्षिकाको काम सकिँदैन।
कहिलेकाहीँ विद्यालयबाट घर फर्किएपछि पनि झोलाभित्र कापीको थुप्रो हुन्छ। भोलिपल्ट पढाउनुपर्ने पाठको तयारी गर्नुपर्छ। तर घर पुगेपछि उनलाई अर्को संसारले पर्खिरहेको हुन्छ।
घरमा खाना पकाउने, घर मिलाउने, परिवारका सदस्यको आवश्यकता हेर्ने र अन्य काम पूरा गर्ने जिम्मेवारीबाट उनी छुटेकी हुँदिनन्। विद्यालयमा ‘म्याम’ बनेर दिन बिताएकी उनी घर पुगेपछि फेरि परिवारकी सदस्य बन्छिन्। यही कारण उनको दिन अरूको भन्दा लामो लाग्छ।
“विद्यालयमा पढाउने काम सकेर घर आएपछि पनि घरको काम त गर्नैपर्छ। कहिलेकाहीँ निकै थकाइ लाग्छ, तर जिम्मेवारीबाट भाग्न पनि सकिँदैन,” उनी भन्छिन्।
उनको यो एउटा वाक्यले धेरै महिला शिक्षिकाको जीवन बुझाउन सक्छ। महिलाले रोजगारी पाएपछि पनि घरको जिम्मेवारी पूर्ण रूपमा हट्दैन। बरु कतिपय अवस्थामा जिम्मेवारी थपिन्छ।
समय व्यवस्थापनसँगै आफ्नै सपना
विद्यालयको समय र घरको समय मिलाउनुपर्छ। आफ्नो आरामको समय घटाएर भए पनि दुवै ठाउँको काम पूरा गर्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ आफ्नो लागि समय नै हुँदैन।
तर यही व्यस्तताबीच उनको आफ्नै सपना पनि छ। उनी आफ्नो पेसामा अझ राम्रो बन्न चाहन्छिन्। नयाँ कुरा सिक्न चाहन्छिन्। आफूले पढाउने विषयलाई अझ प्रभावकारी ढङ्गले विद्यार्थीसमक्ष पुर्‍याउन चाहन्छिन्।
उनीलाई लाग्छ, शिक्षकले आफैँ सिक्न छोड्यो भने विद्यार्थीलाई नयाँ कुरा सिकाउन पनि कठिन हुन्छ। त्यसैले फुर्सद मिल्दा उनी शिक्षणसम्बन्धी नयाँ सामग्री हेर्छिन्। नयाँ तरिकाले पढाउने उपाय खोज्छिन्। विद्यार्थीको रुचि बुझ्ने प्रयास गर्छिन्।
प्रविधिसँगै बदलिँदो शिक्षण शैली
प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै उनको शिक्षण शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले किताब र बोर्डमा मात्र निर्भर भएर पढाउने अवस्था थियो। अहिले विभिन्न डिजिटल सामग्रीको सहयोग लिन सकिन्छ।
तर प्रविधि आए पनि शिक्षकको महत्त्व घटेको छैन। विद्यार्थीले इन्टरनेटबाट जानकारी पाउन सक्छन्, तर सही र गलत जानकारी छुट्याउन, विषय बुझ्न र व्यवहारमा प्रयोग गर्न शिक्षकको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले प्रविधिसँगै शिक्षक पनि परिवर्तन हुनुपर्ने उनको बुझाइ छ।
आफ्नै कमाइले बढाएको आत्मविश्वास
उनको जीवनमा आर्थिक पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण छ। आफ्नो कमाइ हुनु उनका लागि केवल व्यक्तिगत खर्च चलाउने माध्यम होइन। परिवारको आर्थिक आवश्यकतामा सहयोग गर्न सक्नु उनको आत्मविश्वासको एउटा आधार हो।
सानो आवश्यकता पर्दा आफ्नै कमाइबाट पूरा गर्न सक्नु, परिवारलाई केही सहयोग गर्न सक्नु र भविष्यका लागि बचत गर्ने सोच राख्न सक्नुले उनलाई आफ्नो जीवनप्रति थप जिम्मेवार बनाएको छ।
“आफ्नै कमाइ हुँदा आफूलाई पनि केही गर्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास हुँदो रहेछ,” उनी भन्छिन्।
उनको भनाइमा आत्मनिर्भरताको अर्थ स्पष्ट हुन्छ। आत्मनिर्भर हुनु भनेको धेरै पैसा कमाउनु मात्र होइन। आफ्नै श्रममा विश्वास गर्नु, आफ्नो निर्णय आफैँ लिन सक्नु र आवश्यक पर्दा परिवारलाई सहयोग गर्न सक्नु पनि आत्मनिर्भरता हो।
चुनौतीबीच परिवारको साथ
उनको यात्रामा सबै दिन उस्तै हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ विद्यार्थीको व्यवहारले तनाव दिन्छ। विद्यालयको काम धेरै हुन्छ। घरको जिम्मेवारी अचानक थपिन्छ। त्यस बेला सबै कुरा मिलाउन कठिन हुन्छ।
तर एउटा कुरा उनले सिकेकी छन्—जिम्मेवारी धेरै भए पनि समयलाई मिलाएर अघि बढ्नुपर्छ।
उनको जीवनमा परिवारको साथ पनि महत्त्वपूर्ण छ। परिवारले उनको कामलाई बुझिदिँदा र विद्यालयको जिम्मेवारीलाई सम्मान गरिदिँदा काम गर्न सहज हुन्छ।
महिला शिक्षिकाका लागि परिवारको सहयोग केवल घरको काममा सहयोग गर्नु मात्र होइन, पेसालाई सम्मान गर्नु पनि हो। उनी विद्यालयमा काम गरिरहेकी हुन्छिन् भने त्यसको अर्थ परिवारबाट टाढा भएकी होइनन्। बरु परिवारको भविष्यमा पनि योगदान गरिरहेकी हुन्छिन्।
विद्यार्थीको भविष्यप्रतिको सपना
उनको आँखामा आफ्ना विद्यार्थीप्रतिको एउटा छुट्टै सपना छ। आफूले पढाएका विद्यार्थी भविष्यमा असल नागरिक बनून् भन्ने उनको चाहना छ। ठूलो पदमा पुग्नु मात्र सफलताको मापदण्ड होइन भन्ने उनको बुझाइ छ।
विद्यार्थीले अरूलाई सम्मान गर्न सिकून्, जिम्मेवार बनून् र आफ्नो जीवनमा सही बाटो रोज्न सकून्—यही उनको चाहना हो। त्यसैले कहिलेकाहीँ किताबको पाठभन्दा बाहिरका कुरा पनि कक्षामा सुनाउँछिन्।
समयको महत्त्व, अनुशासन, मेहनत, असल व्यवहार र अरूको सम्मानजस्ता विषयमा पनि उनी विद्यार्थीलाई सम्झाउँछिन्। उनका लागि शिक्षक हुनु भनेको किताब पढाउनु मात्र होइन, विद्यार्थीको सोच निर्माणमा सानो भए पनि योगदान गर्नु हो।
सामान्य दिनभित्र असाधारण योगदान
विद्यालयको घण्टी बज्छ, कक्षा सकिन्छ। विद्यार्थीहरू बाहिरिन्छन्। कक्षाकोठा केही बेर शान्त हुन्छ। उनी बोर्डमा लेखिएका अक्षर मेटाउँछिन्। टेबलमा रहेका कापी मिलाउँछिन्। झोलामा सामान राख्छिन्। केही समयपछि फेरि अर्को कक्षामा जानुपर्छ। दिन यसरी नै बित्छ।
साँझ विद्यालयबाट घर फर्किंदा सडकमा विद्यार्थीहरू आफ्ना घरतर्फ गइरहेका हुन्छन्। उनी भने दिनभरिका कक्षाहरू सम्झिँदै घरतर्फ लाग्छिन्। घर पुगेपछि उनको अर्को जिम्मेवारी सुरु हुन्छ।
तर भोलिपल्ट फेरि उही विद्यालय, उही कक्षाकोठा र उही विद्यार्थी उनको प्रतीक्षामा हुन्छन्। कहिलेकाहीँ उनको शरीर थाकेको हुन्छ। मनमा विभिन्न चिन्ता हुन्छन्। तर कक्षामा प्रवेश गरेपछि विद्यार्थीका अगाडि उनको अनुहारमा फेरि मुस्कान आउँछ।
सायद यही शिक्षण पेसाको सुन्दरता हो—आफ्नो व्यक्तिगत थकानलाई केही समयका लागि पछाडि राखेर अरूको भविष्यका लागि काम गर्नु।
बोर्डिङ स्कुलमा पढाउने यी शिक्षिकाको कथा एउटा महिलाको मात्र कथा होइन। यो त्यस्ता धेरै महिलाको कथा हो, जो घरको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आफ्नो पेसागत पहिचान बनाइरहेका छन्।
उनीहरू बिहान घर सम्हाल्छन्, दिनभरि विद्यार्थी सम्हाल्छन् र साँझ फेरि परिवार सम्हाल्छन्। मेहनतको ठूलो हिस्सा सधैँ समाचार बन्दैन। उनीहरूको नाम सधैँ चर्चामा आउँदैन। तर उनीहरूले हरेक दिन कक्षाकोठामा गरेको मेहनतले धेरै बालबालिकाको भविष्य निर्माणमा योगदान गरिरहेको हुन्छ।
कहिलेकाहीँ समाजले शिक्षिकालाई केवल विद्यालयमा पढाउने महिलाका रूपमा हेर्छ। तर उनको जीवनलाई नजिकबाट हेर्ने हो भने उनी एउटी शिक्षिका मात्र होइनन्। उनी सपना बोकेकी महिला, परिवारको जिम्मेवारी बोकेकी महिला, आफ्नै खुट्टामा उभिन खोजिरहेकी महिला र विद्यार्थीको भविष्यप्रति जिम्मेवार व्यक्ति हुन्।
उनको कथा ठूलो भवन, ठूलो तलब वा ठूलो पदको कथा होइन। यो त हरेक बिहान समयभन्दा अगाडि उठेर सुरु हुने मेहनतको कथा हो। यो आफ्नो कामप्रतिको इमानदारीको कथा हो। यो घर र विद्यालयबीच आफूलाई बाँडेर पनि आफ्ना सपनालाई जीवित राख्ने एउटी महिलाको कथा हो।
विद्यालयको कक्षाकोठामा उनले हरेक दिन विद्यार्थीलाई भविष्यको बाटो देखाउँछिन्। तर सायद उनी आफैँ पनि त्यही बाटोमा हिँडिरहेकी छन्—आफ्नो मेहनत, आत्मविश्वास र निरन्तर प्रयासबाट आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने बाटोमा।
र यही कारण बोर्डिङ स्कुलकी एउटी सामान्य शिक्षिकाको दैनिक जीवन पनि एउटा असाधारण कथा बन्न पुग्छ।